به سطح پنجم از مجموعه دوره‌های تخصصی مهندسی معکوس خوش آمدید. در این دوره، به یکی از چالش‌برانگیزترین و در عین حال کاربردی‌ترین حوزه‌های مهندسی معکوس یعنی تحلیل و معکوس‌سازی برنامه‌های نوشته‌شده با ویژوال بیسیک (VB) خواهیم پرداخت. با وجود گذشت سال‌ها از اوج محبوبیت ویژوال بیسیک، هنوز هزاران نرم‌افزار تجاری، ابزارهای داخلی شرکت‌ها و حتی بدافزارها با این زبان توسعه داده شده‌اند و توانایی تحلیل آن‌ها یک مهارت بسیار ارزشمند برای هر متخصص امنیت و مهندس معکوس محسوب می‌شود. این دوره، یک راهنمای جامع و عملی برای تسلط بر تکنیک‌های منحصربه‌فرد مورد نیاز برای رمزگشایی از این نوع برنامه‌ها است.

توجه مهم: این دوره به صورت فیزیکی ارائه می‌شود. تمامی محتوای آموزشی، شامل ویدیوها، ابزارها و فایل‌های تمرین، بر روی یک فلش مموری ۳۲ گیگابایتی باکیفیت برای شما ارسال خواهد شد و به صورت دانلودی در دسترس نیست. این روش به شما امکان می‌دهد تا در هر زمان و مکانی، بدون نیاز به اینترنت، به مطالب دسترسی داشته باشید.

ممکن است بپرسید چرا باید وقت خود را صرف یادگیری زبانی کنیم که دیگر در صدر زبان‌های برنامه‌نویسی قرار ندارد. پاسخ در گستردگی و نفوذ نرم‌افزارهای موجود نهفته است. مهارت در معکوس‌سازی VB به دلایل زیر یک مزیت رقابتی جدی است:

• سیستم‌های قدیمی (Legacy Systems): بسیاری از سازمان‌ها و صنایع هنوز از نرم‌افزارهای حیاتی استفاده می‌کنند که سال‌ها پیش با VB6 نوشته شده‌اند. توانایی تحلیل، به‌روزرسانی یا جایگزینی این سیستم‌ها بدون دسترسی به کد منبع، یک نیاز اساسی است.
• تحلیل بدافزار: تعداد قابل توجهی از خانواده‌های بدافزاری، به‌ویژه آن‌هایی که با هدف سرقت اطلاعات یا ایجاد backdoor طراحی شده‌اند، از ویژوال بیسیک برای توسعه خود استفاده کرده‌اند. تحلیلگران بدافزار باید بتوانند این نمونه‌ها را به سرعت و با دقت تحلیل کنند.
• تست نفوذ و ارزیابی امنیتی: هنگام ارزیابی امنیت یک سازمان، ممکن است با برنامه‌های سفارشی VB مواجه شوید. کشف آسیب‌پذیری در این برنامه‌ها نیازمند درک عمیق از ساختار داخلی آن‌هاست.
• بازیابی الگوریتم‌ها: نرم‌افزارهای تخصصی و تجاری زیادی وجود دارند که الگوریتم‌های محاسباتی یا منطق تجاری ارزشمندی را در خود جای داده‌اند. مهندسی معکوس می‌تواند راهی برای درک و بازیابی این الگوریتم‌ها باشد.

این دوره به گونه‌ای طراحی شده است که شما را از سطح آشنایی با مفاهیم اولیه به یک تحلیلگر حرفه‌ای برنامه‌های VB تبدیل کند. پس از پایان این دوره، شما قادر خواهید بود:

• تفاوت‌های ساختاری بین برنامه‌های کامپایل‌شده به P-Code و Native Code را تشخیص دهید و رویکرد مناسب برای هرکدام را انتخاب کنید.
• ساختارهای داخلی یک فایل اجرایی VB، از جمله فرم‌ها، کنترل‌ها، رویدادها و ماژول‌ها را شناسایی و استخراج کنید.
• از ابزارهای تخصصی مانند VB Decompiler و اسکریپت‌های IDA Pro برای اتوماسیون فرآیند تحلیل استفاده کنید.
• منطق برنامه‌های مبتنی بر P-Code را با تحلیل دستورالعمل‌های ماشین مجازی ویژوال بیسیک (VB VM) درک و بازسازی کنید.
• توابع API و فراخوانی‌های کتابخانه‌ای (مانند MSVBVM60.dll) را ردیابی و تحلیل نمایید.
• تکنیک‌های ضد-دیباگ و مبهم‌سازی (Obfuscation) رایج در برنامه‌های VB را شناسایی و خنثی کنید.
• با استفاده از تکنیک‌های پچینگ (Patching)، رفتار یک برنامه را بدون دسترسی به کد منبع تغییر دهید (برای مثال، برای عبور از مکانیزم‌های حفاظتی).
• پروژه‌های عملی مانند کرک‌کردن نرم‌افزار و تحلیل بدافزار واقعی را با موفقیت به انجام برسانید.

محتوای آموزشی به صورت گام‌به‌گام و در قالب بخش‌های مجزا ارائه می‌شود تا یادگیری را ساده و مؤثر سازد.

• بخش اول: مبانی ویژوال بیسیک و ساختار اجرایی آن

  در این بخش، با تاریخچه و معماری VB آشنا می‌شویم. به بررسی تفاوت‌های کلیدی بین نسخه‌های مختلف (VB3 تا VB6) پرداخته و یاد می‌گیریم که چرا یک برنامه VB با یک برنامه C++ متفاوت رفتار می‌کند. مفاهیم P-Code و Native Code و نقش کتابخانه زمان اجرا (Runtime Library) به تفصیل شرح داده می‌شوند.

• بخش دوم: جعبه‌ابزار یک مهندس معکوس VB

  این بخش به معرفی و آموزش عملی ابزارهای ضروری اختصاص دارد. کار با دیباگرهای استاندارد مانند x64dbg برای تحلیل برنامه‌های Native VB، و سپس معرفی ابزارهای تخصصی مانند VB Decompiler و Exeinfo PE برای تحلیل سریع‌تر ساختارهای VB از جمله سرفصل‌های این بخش است.

• بخش سوم: غواصی عمیق در P-Code

  این بخش قلب دوره است. در اینجا یاد می‌گیریم که P-Code چیست و مفسر آن چگونه کار می‌کند. با بررسی دستورالعمل‌های مختلف P-Code، قادر خواهیم بود منطق برنامه را مستقیماً از کد کامپایل‌شده بازسازی کنیم. این مهارت برای تحلیل برنامه‌هایی که دی‌کامپایلرهای خودکار در آن‌ها شکست می‌خورند، حیاتی است.

• بخش چهارم: مهندسی معکوس فرم‌ها، رویدادها و کنترل‌ها

  برنامه‌های VB به شدت مبتنی بر رابط کاربری و رویدادها هستند. در این بخش یاد می‌گیریم که چگونه اطلاعات فرم‌ها و کنترل‌ها (دکمه‌ها، فیلدهای متنی و غیره) در فایل اجرایی ذخیره می‌شوند و چگونه می‌توانیم کدهای مرتبط با هر رویداد (مانند کلیک یک دکمه) را پیدا و تحلیل کنیم.

• بخش پنجم: پروژه‌های عملی و مطالعات موردی

  دانش تئوری بدون تمرین عملی کامل نیست. در این بخش، آموخته‌های خود را بر روی سناریوهای واقعی پیاده‌سازی می‌کنیم:

  • پروژه ۱: کرک کردن یک نرم‌افزار تجاری ساده که با VB نوشته شده و دارای قفل نرم‌افزاری است.
  • پروژه ۲: تحلیل یک نمونه بدافزار واقعی (RAT) که با VB توسعه داده شده تا عملکرد، روش‌های ارتباطی و قابلیت‌های آن را کشف کنیم.
  • پروژه ۳: استخراج یک الگوریتم خاص از یک برنامه VB که فاقد کد منبع است.

این دوره یک آموزش تخصصی و پیشرفته است و برای افراد زیر طراحی شده است:

• تحلیلگران بدافزار و پاسخ به حوادث: که نیاز به تحلیل سریع و دقیق بدافزارهای مبتنی بر VB دارند.
• متخصصان تست نفوذ (Pentesters): که در ارزیابی‌های خود با نرم‌افزارهای سفارشی و قدیمی VB روبرو می‌شوند.
• توسعه‌دهندگان نرم‌افزار: که وظیفه نگهداری، یکپارچه‌سازی یا جایگزینی سیستم‌های Legacy را بر عهده دارند.
• محققان امنیتی و علاقه‌مندان به مهندسی معکوس: که به دنبال گسترش دانش خود و یادگیری یک حوزه تخصصی و کمتر پرداخته‌شده هستند.

برای بهره‌وری حداکثری از این دوره، انتظار می‌رود شرکت‌کنندگان با موارد زیر آشنایی داشته باشند:

• تسلط بر مفاهیم پایه‌ای مهندسی معکوس (توصیه می‌شود دوره‌های سطح ۱ تا ۴ این مجموعه را گذرانده باشید).
• تجربه عملی کار با دیباگرهای سطح کاربر مانند x64dbg یا OllyDbg.
• درک اصول زبان اسمبلی (x86/x64).
• آشنایی اولیه با محیط و قابلیت‌های ابزار IDA Pro.
• دانش مقدماتی برنامه‌نویسی. آشنایی با خود زبان ویژوال بیسیک یک مزیت است، اما الزامی نیست.